//////

Nauka myślenia

UŁATWIENIE NAUKI

Ułatwimy naukę, jeżeli skłonimy dzieci do myślenia w kategoriach czasu o tym, co im się przydarzyło: rano, dziś w szkole, wczoraj, w ubiegłym tygodniu, zeszłego roku o tej porze. Pytania o to, co stało się przedtem i co stało się potem pasują do każdego zdarzenia. Nasze życie regulujemy według czasu, dzieci muszą więc rozumieć ten wymiar życia; gdybyśmy tylko mieli dość czasu! Sekwencje przestrzeni i przedmiotów w przestrzeni można pokazać na przy­kładzie numerowania, położenia, planu mieszkania. Ten sam przedmiot może znaleźć się w różnych sekwencjach. Spójrzmy na przykład, gdzie jest umieszczo­ne czerwone światło i jak wygląda porządek zapalania się świateł. Obserwując i przedstawiając na rysunku wzory i obiekty, stajemy wobec pytań, jak ma się ich położenie w stosunku do innych przedmiotów, czy znalazły się na właściwym miejscu, gdzie i dlaczego można by je przenieść?

OD WCZESNEGO DZIECIŃSTWA

Od wczesnego dzieciństwa trzeba wykonywać określone czynności kolejno, od ubierania się począwszy, na budowaniu z klocków skończywszy. Wszystkie umiejętności motoryczne polegają na sekwencjonowaniu czynności. W nauce nadawania czynnościom porządku w czasie pomaga dzieciom opowiedzenie (wer­balizowanie) sekwencji tego, co mają zrobić i wykonywanie jej w wyobraźni. Ćwiczyć tę umiejętność można na przykładzie codziennych prac złożonych z ko­lejnych działań, na przykład rannego zbierania się do szkoły lub przygotowania kakao. Każda czynność wypisana jest na oddzielnej kartce. Dzieci układają kartki we właściwym porządku.

KLASYFIKOWANIE

Dzieciom potrzebna jest myślowa umiejętność klasyfikowania, porządkowania, odróżniania i kategoryzowania. Ich rozwój pojęciowy opiera się na umiejętno­ści znajdowania różnic i podobieństw. Rozwój ów zaczyna się z chwilą narodzin i pierwszych klasyfikacji ludzi: mama i nie-mama, potem członek rodziny i ktoś spoza rodziny i tak dalej. Zdolność dziecka do klasyfikowania spraw, rzeczy, ludzi zależy od doświadczenia i od pomocy, jakiej mu się udziela. Małe dzieci uczą się klasyfikować odzież i swoje przedmioty, uczą się przyporządkowywać zabawki do szerszych kategorii. Niezależnie od wieku dzieci lubią bawić się w odnajdywanie różnic, na przykład w dwóch niemal identycznych obrazkach lub między podobny­mi przedmiotami. Bawiąc się tak z dzieckiem, można pytać też o podobieństwa. Na przykład: w czym są podobne i czym się różnią dwie potrawy?

PRAKTYCZNE POZNAWANIE

Z początku dzieci uczą się klasyfikować przedmioty, pozwólmy im więc zbadać zawartość szafy albo kredensu. Praktycznie poznawać będą, do jakich kategorii zaliczyć przedmioty, jak je porządkować na podstawie rozmaitych właściwości i kryteriów. W miarę upływu lat dziecko nauczy się uogólniać swoje doświadcze­nia, bawić się własnymi pojęciami rzeczy, łączyć je, szukać między nimi związków. Uniezależnia się od namacalnego konkretu, obracając w umyśle ideami i wyobra­żeniami. Niech dziecko wyliczy jak najwięcej zwierząt, a potem nich taką listę podzieli na jakieś grupy. Jakie wyróżniające cechy ma każda grupa? Inne listy mogą obejmować żywność, transport, ubranie, domy, zawody, reklamy, sklepy, rośliny, sporty i gry. Klasyfikować można wszystkie za i przeciw jakiemuś pomysło­wi, na przykład: czy warto przemieszczać budynki (strategia „plusy, minusy, godne uwagi”). W ten sposób dziecko rozwijać będzie umiejętność oceny i osądu.

OSĄDZANIE

Dzieciom z trudem przychodzi zorientowanie się, co wiedzą, a czego nie wiedzą. Często odpowiadają tak, jak ich zdaniem oczekuje się od nich i niechęt­nie zdobywają się na odpowiedź „nie wiem”, kiedy nie są czegoś pewne. Zwykłą przeszkodą dla myślenia krytycznego jest skłonność, by z miejsca zgodzić się z jakimś twierdzeniem lub odrzucić je, nie pomyślawszy, co należałoby wiedzieć, żeby dokonać trafnego osądu.Lepiej, żeby nauczyciele przyzwyczajali uczniów do mówienia „nie wiem” i zawieszania osądu, jeśli brakuje dostatecznych dowodów. Kiedy więc dajemy uczniom zadanie poklasyfikowania przedmiotów lub ustalenia, czy jakieś pojęcie odpowiada danym kryteriom, nie ograniczajmy się do dwóch wyraźnych możliwo­ści w rodzaju prawda – fałsz, ale uwzględnijmy też kategorie, pod które przedmioty podpadają pod jakimiś względami, a pod innymi nie, oraz twierdzenia, na które brak dowodów.

NIEZBĘDNA PRAKTYKA

W ten sposób dostarczymy uczniom niezbędnej praktyki w posłu­giwaniu się kategoriami prawda – fałsz – niepewne. Równie istotna jest refleksja nad podstawami osądu: Skąd wiem? Jak do tego doszedłem? Które fakty są adekwatne? Czego należy dowiedzieć się i co przemyśleć, nim podejmę decyzję? Na jakich standardach i kryteriach opieram osąd? Jak osądzić ten osąd? Jakie czynniki brać pod uwagę, kiedy kupuje się zabawkę lub samochód – cenę, kolor, trwałość, dostępność, bo „wszyscy” to mają, bo „nikt tego nie ma”? Co jest najlepsze z tego, co mają w sklepie? Jak upewnić się o jakości? Z czyimi opiniami się liczyć? Co podoba się najbardziej: Dlaczego? Czy na pewno jest najlepsze? Jak można to stwierdzić? A jak oceniają inne dzieci? Czy jesteś pewny, czy wolałbyś wstrzymać się z wydaniem sądu?

UMYSŁY BEZKRYTYCZNE

Umysły bezkrytyczne chętnie widzą rzeczy jako czarne lub białe, całkiem złe lub ze wszystkim dobre. Przekonania, które powinny mieć różną siłę, żywione są z całą pewnością. Niech dziecko nauczy się oceniać własne sądy (uprawiać meta- myślenie) ze względu na ich stopień pewności i wartość wspierających je dowo­dów; trzeba ucznia prosić o podawanie dowodów, na których oparł swoje przeko­nania i twierdzenia, oraz nauczyć liczenia się z możliwością, że prawdziwe mogą być twierdzenia odmienne. Służąc uczniom przykładem, nauczyciele powinni we właściwych momentach używać zwrotów kwalifikujących: nie jestem pewna, przypuszczalnie jest tak, że…, to mało/bardzo prawdopodobne, wątpię, podejrze­wam, być może, często, rzadko, w większości przypadków, niekiedy.

PRZEWIDYWANIE

W trakcie gier losowych uczniowie mogą się zapoznawać z pojęciem prawdo­podobieństwa. Gdy rzucisz monetę, wypadnie orzeł czy reszka? Pewien jesteś? Jak bardzo jesteś pewien? Starsze dzieci mogą badać szanse zdarzeń. Jakie są szanse (możliwości, prawdopodobieństwo), że wypadnie reszka? Dana liczba oczek na kostce do gry? Jaka jest szansa, że z talii wyciągniemy kartę danego koloru? Figurę albo blotkę? Kto przejdzie pierwszy przez drzwi – dziewczynka czy chłopiec? Na jakiej podstawie uważasz coś za prawdopodobne? Czy jutro będzie deszcz? Kto wygra mecz? Co teraz nastąpi?